Normy czasu pracy — najważniejsze informacje

Autor: Zespół redakcyjny Indeed

Opublikowano 12 lipca 2022

Zespół redakcyjny Indeed to zróżnicowana grupa utalentowanych autorów, analityków i ekspertów, którzy na podstawie danych i analiz Indeed opracowują porady przydatne na ścieżce kariery zawodowej.

Pracownik wypoczęty to pracownik wydajny i pracujący bezpiecznie. Normy czasu pracy określają maksymalny czas, przez jaki pracownik może wykonywać obowiązki zawodowe w okresie doby lub tygodnia. Chronią w ten sposób zdrowie osób zatrudnionych oraz interesy pracodawców, którym zależy na tym, aby członkowie zespołu byli skuteczni i skoncentrowani.

Czym jest czas pracy?

Czas pracy to okres, w którym pracownik pozostaje do dyspozycji pracodawcy w celu wykonania obowiązków zawodowych na terenie zakładu pracy lub innego, wyznaczonego przez pracodawcę miejsca. W zależności od ustaleń zapisanych w umowie o pracę pracownik może być zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, czyli na tak zwany etat lub jego część.

Czym jest norma czasu pracy?

Norma czasu pracy to określona przepisami dopuszczalna liczba godzin, którą pracownik może przepracować w ciągu doby oraz tygodnia. Przepisy dotyczące norm czasu pracy dla pracowników zawiera rozdział II działu VI Kodeksu pracy. Różnią się one w zależności od rodzaju stanowiska i charakteru pracy. W większości przypadków pracownicy są zatrudniani na 8 godzin dziennie przez 5 dni w tygodniu, co daje łączny wymiar 40 godzin tygodniowo. Norma tygodniowa ma charakter uśredniony, co oznacza, że w jednym tygodniu można przepracować większą liczbę godzin, a w kolejnym mniejszą.

W niektórych przypadkach dopuszczalne jest wydłużenie dobowego czasu pracy. Dla osób zatrudnionych w systemie 12-godzinnym dobowy wymiar czasu pracy wynosi właśnie 12 godzin. Pracownicy zatrudnieni przy dozorze maszyn mogą pracować do 16 godzin na dobę. W przypadku służb pożarowych i ratowniczych oraz pracowników pilnujących mienia lub ochraniających ludzi wymiar czasu pracy może zostać wydłużony nawet do 24 godzin. Ważne, aby w okresie rozliczeniowym dopuszczalny łączny wymiar czasu pracy nie został przekroczony.

Normy czasu pracy dla osób zatrudnionych na część etatu

Pracownik zatrudniony na pół etatu również podlega normom czasu pracy. Jego limitem tygodniowym będzie zatem 20 godzin. Sposób, w jaki zrealizuje te godziny, zależy od indywidualnych ustaleń z pracodawcą. Może pracować 5 dni w tygodniu po 4 godziny lub 2 razy w tygodniu po 8 godzin i raz w tygodniu przez 4 godziny.

Normy czasu pracy dla osób pracujących w warunkach uciążliwych lub szczególnie szkodliwych dla zdrowia

Zgodnie z art. 145 Kodeksu pracy dla pracowników zatrudnionych w warunkach uciążliwych lub szczególnie szkodliwych dla zdrowia pracodawca może zastosować skrócenie standardowych norm czasu pracy, lub wprowadzić dodatkowe przerwy, które będą wliczane do czasu pracy. Nie jest to jednak rozwiązanie obligatoryjne, a jedynie prawnie dopuszczalna możliwość.

Czas pracy nocnej osoby wykonującej prace szczególnie niebezpieczne albo związane z dużym wysiłkiem umysłowym lub fizycznym nie może przekraczać 8 godzin na dobę.

Wykaz warunków uciążliwych lub szczególnie szkodliwych dla zdrowia, a także prac szczególnie niebezpiecznych i związanych z dużym wysiłkiem umysłowym lub fizycznym, przygotowuje pracodawca. Robi to w porozumieniu z zakładową organizacją związkową lub z wybranymi przedstawicielami pracowników oraz po zasięgnięciu opinii lekarza medycyny pracy sprawującego opiekę nad pracownikami. Również na podstawie tych konsultacji podejmuje decyzję co do zasadności skrócenia czasu pracy lub wprowadzenia dodatkowych przerw wliczanych w czas pracy.

Dowiedz się więcej:

  • Szkodliwe warunki pracy i związane z nimi obowiązki pracodawcy

  • Czym jest czynnik uciążliwy?

  • Jak udowodnić pracę w szczególnych warunkach?

Normy czasu pracy dla osób z niepełnosprawnością

Nieco inaczej wygląda sprawa norm czasu pracy dla osób z orzeczeniem o niepełnosprawności. Ich dzień pracy nie może być dłuższy niż 8 godzin, a tydzień pracy przekraczać 40 godzin. W przypadku orzeczenia umiarkowanego lub znacznego stopnia niepełnosprawności dopuszczalna norma czasu pracy jest niższa i wynosi 7 godzin na dobę oraz 35 godzin na tydzień. Ponadto osoby z niepełnosprawnością nie mogą wykonywać pracy w godzinach nocnych i nadliczbowych.

Prawo do odpoczynku

Najważniejsze przepisy wpływające na organizację czasu pracy dotyczą norm odpoczynku przysługującego pracownikowi. Zgodnie z Kodeksem pracy pracownik ma prawo do odpoczynku, który powinien trwać nieprzerwanie 11 godzin w ciągu doby oraz raz w tygodniu przez co najmniej 35 godzin. Zatem nawet razem z nadgodzinami pracownik zatrudniony w ramach umowy o pracę nie może pracować dłużej niż 13 godzin w ciągu doby, a w ciągu kolejno następujących po sobie 7 dni musi mieć chociaż jedną 35-godzinną przerwę.

Wymiar czasu pracy

Nieco innym pojęciem niż normy czasu pracy jest wymiar czasu pracy. Określa on faktyczną liczbę godzin, jaką pracownik powinien przepracować w przyjętym okresie rozliczeniowym. Żeby obliczyć wymiar czasu pracy na dany miesiąc, wystarczy liczbę pełnych tygodni przypadających w danym miesiącu pomnożyć przez 40 godzin oraz dodać do nich iloczyn 8 godzin i pozostałych dni roboczych przypadających w danym miesiącu.

Wymiar czasu pracy dla osób zatrudnionych na pół etatu liczy się podobnie. Podstawowa różnica polega na tym, że na każdy pełny tydzień pracy przypada 20 godzin roboczych.

Otrzymany wynik należy pomniejszyć o 8 godzin za każde święto przypadające w dniu innym niż niedziela, za każdy dzień urlopu oraz za każdy dzień zwolnienia lekarskiego.

Okres rozliczeniowy

Przepracowane godziny rozlicza się zgodnie z przyjętym okresem rozliczeniowym. Jego długość powinna być zawarta w umowie o pracę, regulaminie zakładu pracy lub układzie zbiorowym. Najczęściej stosowanym okresem rozliczeniowym jest 1 miesiąc, a zgodnie z przepisami nie powinien on przekraczać 4 miesięcy. W niektórych sytuacjach może jednak zostać wydłużony nawet do 12 miesięcy. Gdy okres rozliczeniowy jest dłuższy niż 4 miesiące, konieczne jest zgłoszenie tego faktu właściwemu inspektorowi pracy w ciągu 5 dni od jego ustalenia.

Zmiana czasu pracy

Umowa o pracę określa godziny, w których pozostajesz do dyspozycji pracodawcy. Jeśli zajdzie potrzeba, możesz prosić o zindywidualizowanie czasu pracy. W tym celu musisz złożyć odpowiedni wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy, w którym podasz podwód swojej prośby. Do złożenia wniosku upoważnia między innymi konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, chęć dokształcania się w szkole, w której zajęcia rozpoczynają się, zanim skończy się Twój standardowy dzień pracy, czy brak wsparcia w opiece nad dzieckiem, które trzeba odebrać z przedszkola o określonej godzinie. Niestety skrócenie czasu pracy oznacza obniżenie zarobków.

Dowiedz się więcej: Czym jest indywidualny rozkład czasu pracy?

Odkryj więcej artykułów