Co to jest mobbing? Praca w niezdrowym środowisku

Autor: Zespół redakcyjny Indeed

Opublikowano 18 listopada 2021

Zespół redakcyjny Indeed to zróżnicowana grupa utalentowanych autorów, analityków i ekspertów, którzy na podstawie danych i analiz Indeed opracowują porady przydatne na ścieżce kariery zawodowej.

Mobbing to termin, który jest znany praktycznie każdej osobie aktywnej zawodowo. Coraz częściej słyszymy o tym zjawisku, a jego skala stale rośnie. Kojarzymy je z nękaniem i pomawianiem, ale nie wiemy, co naprawdę kryje się pod tą nazwą i kiedy faktycznie mamy do czynienia z mobbingiem.

Z poniższego artykułu dowiesz się, czym naprawdę jest mobbing, jak go rozpoznać i jak można sobie z nim radzić. Dzięki zebranym przez nas informacjom łatwiej Ci będzie określić, czy padłeś ofiarą mobbingu. Poznasz też swoje prawa. Wiedza, w którą Cię uzbroimy, pozwoli Ci na skuteczną obronę przed negatywnymi skutkami mobbingu.

Co to jest mobbing?

Mobbing na przestrzeni lat stał się przedmiotem badań wielu naukowców. Termin ten pochodzi od angielskiego czasownika to mob, oznaczającego nękanie, nagabywanie lub zaczepianie.

Po raz pierwszy w odniesieniu do zwierząt użył go austriacki zoolog i ornitolog Konrad Lorenz. W odniesieniu do ludzi pierwszy raz użył go szwedzki lekarz i naukowiec Peter-Paul Heinemann. W latach 60. XX wieku zauważył on wrogie zachowania występujące pomiędzy dziećmi w wieku szkolnym i przedszkolnym.

Mobbing w środowisku pracy jako pierwszy badał szwedzki psycholog i psychiatra Heinz Leymann. Opisał on mobbing jako terror psychiczny stosowany wobec wybranych pracowników, charakteryzujący się ich nękaniem.

Jedna z nowszych definicji, przedstawiona przez francuską badaczkę Marie-France Hirigoyen, traktuje mobbing jako molestowanie moralne w pracy przejawiające się za pośrednictwem niewłaściwych słów, gestów, zachowań i postaw.

Międzynarodowa Organizacja Pracy z kolei definiuje mobbing jako obraźliwe zachowanie poprzez mściwe, okrutne, złośliwe lub upokarzające usiłowanie zaszkodzenia jednostce, lub grupie pracowników.

Mobbing jak rozpoznać?

Na podstawie badań Heinz Leymann uznał, że możemy mówić o mobbingu, gdy:

  • działania mobbingowe cechuje powtarzalność,

  • proces mobbingu trwa co najmniej 6 miesięcy,

  • osoba stosująca mobbing kieruje się negatywnymi intencjami.

Działania jednorazowe nie mogą zatem być uznawane za mobbing, a konflikty między pracownikami po prostu czasem się zdarzają. Mobbing to zawsze szereg powtarzających się, długotrwałych i świadomych działań, których celem jest zniszczenie ofiary. Okres 6 miesięcy, o których pisał Leymann, jest bardzo umowny i nie można go traktować jako sztywne kryterium. Oczywiste jest, że w sytuacji, gdy dochodzi do mobbingu, ofiara nękania nie musi, a nawet nie powinna, czekać 6 miesięcy, by reagować.

Cechy działań mobbingowych

Ten sam badacz wyróżnił 45 cech działań mobbingowych, które opisał w obrębie pięciu grup oddziaływań zaburzających. Ich znajomość może Ci pomóc w określeniu, czy jesteś ofiarą mobbingu.

1. Oddziaływania zaburzające możliwości komunikowania się

  • ograniczanie przez przełożonego możliwości wypowiadania się

  • ciągłe przerywanie wypowiedzi

  • ograniczanie przez kolegów możliwości wypowiadania się

  • reagowanie na uwagi krzykiem lub głośnym wymyślaniem i pomstowaniem

  • stałe krytykowanie wykonywanej pracy

  • krytyczne ocenianie życia prywatnego

  • nękanie przez telefon

  • groźby ustne

  • groźby pisemne

  • stosowanie poniżających i upokarzających gestów oraz spojrzeń

  • niestosowne aluzje

2. Oddziaływania zaburzające stosunki społeczne

  • unikanie przez przełożonego rozmów z ofiarą

  • niedawanie możliwości odezwania się

  • przesadzenie na miejsce z dala od kolegów

  • zabronienie kolegom rozmów z ofiarą

  • ostentacyjne ignorowanie

3. Działania mające na celu zaburzyć społeczny odbiór

  • mówienie źle o danej osobie za jej plecami

  • rozsiewanie plotek

  • próby ośmieszenia

  • sugerowanie choroby psychicznej

  • kierowanie na badanie psychiatryczne

  • wyśmiewanie niepełnosprawności

  • parodiowanie sposobu chodzenia, mówienia lub gestów w celu ośmieszenia

  • wyśmiewanie poglądów politycznych albo przekonań religijnych

  • wyśmiewanie życia prywatnego

  • wyśmiewanie narodowości

  • zmuszanie do wykonywania prac naruszających godność osobistą

  • celowe niedocenianie zaangażowania w pracę

  • kwestionowanie podejmowanych decyzji

  • stosowanie przezwisk i poniżających określeń

  • zaloty lub słowne propozycje seksualne

4. Działania mające wpływ na jakość sytuacji życiowej i zawodowej

  • wykluczenie z udziału w wykonywanych zadaniach

  • odbieranie prac zadanych wcześniej do wykonania

  • zlecanie wykonania prac bezsensownych

  • dawanie zadań poniżej umiejętności

  • nadmierne obciążanie pracami do wykonania

  • nakazywanie wykonywania zadań o charakterze obraźliwym

  • dawanie zadań przerastających możliwości i kompetencje ofiary w celu jej zdyskredytowania

5. Działania mające szkodliwy wpływ na zdrowie ofiary

  • zmuszanie do wykonywania prac szkodliwych dla zdrowia

  • grożenie przemocą fizyczną

  • stosowanie niewielkiej przemocy fizycznej

  • znęcanie się fizyczne

  • przyczynianie się do ponoszenia kosztów

  • wyrządzanie szkód psychicznych w miejscu zamieszkania

  • niestosowne zachowanie o podłożu seksualnym

Mobbing w polskim prawie

Prawna definicja mobbingu została wprowadzona do Polskiego Kodeksu Pracy dopiero w 2004 roku. Zgodnie z art. 943 § 2 Kodeksu Pracy mobbing to „...działania lub zachowania dotyczące pracownika, lub skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie, lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników”.

Kto może być mobberem?

Mobberem może być właściwie każdy, z kim łączą Cię stosunki zawodowe. Może to być zarówno Twój szef, jak i współpracownik, a nawet podwładny. Mimo że wydaje się to nieprawdopodobne, zdarza się, że to pracownik niższy szczeblem stosuje przemoc wobec przełożonego. Szarga jego dobre imię, rozsiewa plotki, stosuje techniki sabotujące efekty jego pracy, a nawet regularnie poniża, dyskredytując jego umiejętności zarządzania zespołem. Takie zachowanie bywa podyktowane na przykład chęcią zastąpienia danej osoby na zajmowanym przez nią stanowisku.

Kto może być ofiarą mobbingu?

Ofiarą mobbingu może być pracownik zatrudniony na podstawie umowę o pracę, powołania, mianowania, wyboru lub spółdzielczej umowy o pracę. Osoba wykonująca usługę na podstawie umowy cywilnoprawnej, prowadząca działalność gospodarczą, pozostająca w stosunku służbowym oraz wykonująca pracę nakładczą nie jest pracownikiem w rozumieniu Kodeksu Pracy i nie jest chroniona przez jego przepisy. Swoich praw może dochodzić w sądzie cywilnym na podstawie przepisów regulujących ochronę dóbr osobistych.

Kto ponosi odpowiedzialność za mobbing?

Art. 943 § 1 Kodeksu Pracy nakłada na pracodawcę obowiązek przeciwdziałania mobbingowi. Odpowiedzialność ciąży zatem na pracodawcy i to on poniesie konsekwencje, jeśli nie ochroni pracownika przed tym zjawiskiem. Mimo że w polskim prawie mobbing nie jest przestępstwem, mobber nie jest bezkarny. Pracodawca ma możliwość i powinien reagować. Jeśli mobberem jest ktoś z jego podwładnych, może zastosować następujące środki zaradcze:

  • rozmowę dyscyplinującą,

  • odebranie premii,

  • obniżkę wynagrodzenia,

  • przeniesienie na inne stanowisko,

  • zwolnienie dyscyplinarne.

Jeżeli zachowanie mobbera nosi cechy przestępstwa, należy to zgłosić odpowiednim organom, które pociągną winnego do odpowiedzialności karnej.

Skutki mobbingu u pracownika

Mobbing wywołuje u ofiary długotrwały stres, który może objawiać się między innymi:

  • bólami głowy,

  • dolegliwościami żołądkowymi,

  • zaburzeniami snu,

  • obniżeniem poczucia własnej wartości,

  • zaburzeniami lękowymi;

  • nerwicą,

  • zespołem stresu pourazowego;

  • depresją.

Co możesz zrobić, jeśli chorujesz z powodu mobbingu?

Art. 943 §3 Kodeksu Pracy daje pracownikowi, u którego na skutek mobbingu doszło do rozstroju zdrowia, możliwość dochodzenia zadośćuczynienia pieniężnego od pracodawcy. Ustalając wysokość zadośćuczynienia, sąd weźmie pod uwagę:

  • sytuację ekonomiczno-organizacyjną pracodawcy,

  • kryterium subiektywne uwzględniające osobowość ofiary,

  • rozmiar krzywdy,

  • czas trwania i częstotliwość mobbingu,

  • liczbę dóbr naruszoną w wyniku mobbingu.

Art. 943 § 4 mówi z kolei o tym, że pracownik, który w wyniku mobbingu rozwiązał z pracodawcą umowę o pracę, ma prawo do walki o odszkodowanie o wartości nie mniejszej niż wynagrodzenie minimalne. Jeżeli nosisz się z zamiarem rezygnacji z pracy z powodu mobbingu, pamiętaj, aby dostarczyć pracodawcy pisemne oświadczenie, w którym jako przyczynę podasz właśnie mobbing. Na tej podstawie możesz się udać do sądu pracy, w którym masz prawo się ubiegać o właściwe zadośćuczynienie.

Jeśli w wyniku mobbingu zmieniasz pracę i poszukujesz nowego miejsca zatrudnienia, skorzystaj z naszego poradnika Jak znaleźć odpowiednią pracę. Żeby zwiększyć swoje szanse, napisz profesjonalne CV oraz list motywacyjny.

Jak udowodnić, że padłeś ofiarą mobbingu?

Ponieważ to właśnie na Tobie będzie spoczywał obowiązek udowodnienia, że spotkał Cię mobbing, z pewnością nie będzie Ci łatwo. Nie poddawaj się jednak i walcz o siebie. Zbierz jak najwięcej dowodów wskazujących na to, że dotknęły Cię działania noszące znamiona mobbingu. Archiwizuj wszelkie będące dowodem nękania rozmowy odbywające się za pośrednictwem różnego rodzaju komunikatorów, które są dowodem nękania, a także przechowuj SMS-y. Przekonaj świadków mobbingu, żeby w razie potrzeby zeznawali w sądzie na Twoją korzyść. Nagrywaj rozmowy mimo że zapisywanie rozmów bez zgody nagrywanego stoi w sprzeczności z prawem, czasem sądy dopuszczają takie nagrania jako dowód. Warto je zatem mieć. Jeśli to możliwe, poproś o zabezpieczenie nagrań z monitoringu, które mogą np. świadczyć o tym, że zostałeś pomówiony o wcześniejsze wychodzenie z pracy.

Gdzie zgłosić mobbing?

Bez względu na to, czy jesteś świadkiem, czy ofiarą mobbingu, nie pozostawaj bierny. Mobbing to coś złego i należy z nim walczyć. Brak reakcji jest cichą zgodą na znęcanie, poniżanie, pomawianie, odtrącanie i wyśmiewanie. Nie zgadzaj się na takie zachowania, zwłaszcza że istnieją możliwości przeciwdziałania, z których możesz skorzystać.

Po pierwsze, daj dręczycielowi do zrozumienia, że widzisz, co robi, i nie zamierzasz się na to godzić. Być może już Twoja zdecydowana postawa zniechęci go do nękania Cię. Jeśli jesteś po prostu świadkiem, stań w obronie kolegi lub koleżanki, nie bądź obojętny.

W kolejnym kroku udaj się do przełożonego. Prawo Cię chroni i nakłada obowiązek ochrony na Twojego pracodawcę. Powiedz o tym, co spotyka Ciebie lub Twojego współpracownika, i poproś o interwencję.

Jeśli mobberem jest przełożony, zgłoś mobbing osobie, której on podlega, do związków zawodowych lub do Państwowej Inspekcji Pracy. Pisemne zawiadomienie o wystąpieniu mobbingu na terenie firmy jest podstawą do jej kontroli. Jej efektem może być nałożenie na pracodawcę kary pieniężnej oraz nakazanie mu podjęcia działań mających zlikwidować problem nękania na terenie zakładu pracy.

Możesz się również skontaktować z jedną z poniższych organizacji:

  • Krajowe Stowarzyszenie Antymobbingowe

  • Ogólnopolskie Stowarzyszenie Antymobbingowe,

  • Fundacja JUST BETTER

  • Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego

Indeed nie jest powiązane z żadną z wymienionych organizacji.

Odkryj więcej artykułów

  • Jak napisać wypowiedzenie? Wskazówki i wzory
  • Rozwiązanie umowy za porozumieniem stron – wzór
  • Jak zwalczyć niechęć do pracy
  • Czym jest indywidualny rozkład czasu pracy?
  • Czy licencjat to wykształcenie wyższe?
  • Na jaki zawód się przekwalifikować?
  • Praca na wysokości do 3 metrów – najważniejsze regulacje
  • Co to jest okres wypowiedzenia umowy o pracę
  • Czym są kompetencje miękkie?
  • Praca na 3 zmiany
  • Kompetencje twarde. Definicja i przykłady
  • Najważniejsze kompetencje lidera