Kompetencje dydaktyczne – jaki jest dobry nauczyciel?

Autor: Zespół redakcyjny Indeed

Opublikowano 20 czerwca 2022

W skład zespołu redakcyjnego Indeed wchodzą różni i utalentowani autorzy, analitycy eksperci. Wykorzystują oni dane Indeed, aby dostarczać użyteczne wskazówki, które pomagają w rozwoju kariery.

Kompetencje dydaktyczne są nieodzowne do wykonywania zawodów z pogranicza pedagogiki i szkolnictwa. Wobec nauczycieli i wykładowców rosną wymagania i to nie tylko w zakresie wiedzy teoretycznej, ale także posiadanych kompetencji miękkich. Nowoczesne metody nauczania zakładają indywidualne podejście do ucznia, wchodzenie z nim w interakcje i dopasowanie tempa zajęć do grupy.

Wielu teoretyków nauczania zgadza się także co do tego, że postać nauczyciela jest tym, co w najszerszy sposób odzwierciedla poziom kształcenia w danej placówce, i to jego postawa decyduje o jakości. Jakie więc kompetencje dydaktyczne powinna mieć osoba ucząca — nauczyciel, wykładowca, mentor czy tutor — by optymalnie realizować swoją misję? W tym artykule dowiesz się, jakie są najważniejsze cechy adeptów nauk pedagogicznych i dlaczego są tak istotne.

Czym są kompetencje dydaktyczne?

Kompetencje są, najogólniej mówiąc, zbiorem informacji i umiejętności, jakie posiada konkretna osoba. Można tym mianem objąć także doświadczenie (zarówno życiowe, jak i zawodowe) oraz wiedzę i sprawne jej wykorzystywanie w praktyce.

Kompetencje dydaktyczne to z kolei ten obszar, który łączy się z szeroko rozumianym nauczaniem na wszystkich szczeblach, a zatem od przedszkola aż do studiów wyższych. Dydaktyka sama w sobie jest gałęzią nauk pedagogicznych i zajmuje się szczegółowo, według różnych autorów, procesami nauczania i uczenia się, a także interakcjami pomiędzy nauczycielem a uczniem.

Dlaczego to ważne, by nauczyciel miał dar nauczania?

Kompetencje dydaktyczne można nazwać także po prostu darem nauczania, wzbudzania zainteresowania i dzielenia się wiedzą. Jest to o tyle istotne, że w dużej mierze ułatwia dotarcie do słuchaczy. Oczywiście wiele zależy także od drugiej strony, czyli uczniów czy studentów, od ich zaangażowania i dążeń. Mimo to pasja i duża motywacja wewnętrzna, połączone z przynajmniej częściowo wrodzonymi kompetencjami dydaktycznymi może znacznie ułatwić codzienną pracę.

Warto wspomnieć tutaj także o charyzmie i zdolności do zaangażowania słuchaczy w dyskusję. Te cechy są przydatne zwłaszcza w pracy z młodzieżą i studentami. Aktywne słuchanie połączone z wymianą uwag i wyrażeniem własnego zdania często ma pozytywny wpływ na proces zapamiętywania.

Wybrane kompetencje dydaktyczne

Wśród kompetencji istotnych dla osób związanych zawodowo z nauczaniem istotne są umiejętności komunikacyjne, negocjacyjne, organizacyjne, a także szeroka znajomość metodologii kształcenia oraz zagadnień związanych z psychologią i wiedzą o społeczeństwie.

Umiejętności interpersonalne

Niezmiernie istotne w pracy nauczyciela i wykładowcy, ale też każdego innego pedagoga, są szeroko rozwinięte umiejętności interpersonalne. Dużą rolę odgrywają kontaktowość i łatwość nawiązywania znajomości, a także przyjazne i otwarte podejście.

W przypadku osób pracujących z dziećmi dodatkowo ważne są empatia, cierpliwość i wyrozumiałość. Dzieci na poziomie intuicyjnym rozpoznają emocje towarzyszące mówiącemu i umieją interpretować jego nastrój, zatem oprócz tego, jak brzmi komunikat, ważne jest także, w jaki sposób został przekazany. Nauczyciele powinni zatem zwracać uwagę na swoją mimikę, gestykulację, ton głosu i dystans przestrzenny.

W przypadku wykładowców i osób współpracujących z młodzieżą oraz dorosłymi, nie tylko w ramach uczelni, ale także np. na kursach czy szkoleniach, istotne zagadnienia to m.in. mentorskie podejście, innowacyjność w doborze metod komunikacji, kreatywność, a także umożliwienie słuchaczom wyrażenia własnego zdania w dogodnych warunkach. Nowoczesne metody kształcenia akademickiego sugerują odejście od stylu wykładowczego na rzecz mentorskiego.

Umiejętność rozwiązywania konfliktów i negocjacje

Zdolność do zażegnywania konfliktów i unikania eskalacji sporów metodą negocjacji czy mediacji można uznać za jedną z umiejętności interpersonalnych, jednak ze względu na ich wagę poświęciliśmy im osobny punkt.

Asertywność, negocjacje, mediacje, umiejętność wyrażania własnego zdania to m.in. zagadnienia, które często wchodzą w program dydaktyczny zajęć uczniów na różnych poziomach kształcenia. Nauczyciel chcący przekazać uczniom wiedzę na ten temat powinien sam posiąść ją na wystarczająco wysokim poziomie, by umieć zaprezentować zdolności np. mediacyjne w codziennych sytuacjach. Te mogą się różnić w zależności od wieku uczniów, ale metodyka i możliwości rozwiązywania problemów powinny wchodzić w skład kompetencji dydaktycznych nauczycieli wszystkich szczebli.

Zdolności organizacyjne i planistyczne

Działalność naukowa i pedagogiczna wymaga dużej ilości planowania: rozkładu zajęć, metod dydaktycznych, postępów w realizacji programu, testów i innych narzędzi mierzących nabyte kompetencje. Planowaniu podlegają także takie zagadnienia, jak m.in. projektowanie scenariuszy zajęć czy programu wychowawczego.

Wiedza psychologiczna i społeczna

Znajomość etapów rozwoju człowieka, a także wiedza z pogranicza behawioryzmu, psychologii poznawczej i nauk społecznych mogą pomóc nauczycielowi w zrozumieniu postępowania swoich podopiecznych oraz dostrzeżeniu ich dążeń, motywacji, trudności i oporów. W konsekwencji dotarcie do ucznia i wsparcie go w procesie poznawczym staje się łatwiejsze.

W procesie diagnostyki wykwalifikowany i kompetentny nauczyciel może posługiwać się takimi narzędziami jak:

  • obserwacja ucznia,

  • wywiad środowiskowy,

  • ankieta,

  • socjometria.

Metody te pozwalają poznać uczniów, ich środowisko, inteligencję i możliwości, a w kolejnym kroku — dostosować do nich program i metody nauczania. Świadomość różnic społecznych i dysproporcji z nich wynikających mogą też pomóc uniknąć wielu nieporozumień i krzywdzących osądów.

Zdolność diagnozowania

Powiązana jest bezpośrednio z wiedzą psychospołeczną, ale wymaga także przynajmniej podstawowej znajomości zaburzeń rozwojowych i poznawczych, sensorycznych i społecznych. Umiejętność diagnozowania wszelkiego rodzaju zaburzeń jest cenna zwłaszcza u nauczycieli pracujących z dziećmi na poziomie przedszkolnym i wczesnoszkolnym, kiedy wielu niesprawnościom można łatwo zapobiegać, eliminując ich przyczynę lub wspierając rozwój z pomocą specjalisty.

Diagnozowanie może się odbywać także na poziomie naukowym. Osoba ucząca bada i ocenia poziom inteligencji swoich podopiecznych, ich motywacje wewnętrzne i zewnętrzne, aspiracje, a następnie poddaje je wyjaśnieniu. Poznanie mechanizmów działania uczniów i połączenie ich z uwarunkowaniami psychospołecznymi jest źródłem bogatej wiedzy o osobie i jej miejscu w środowisku rówieśniczym. Takie informacje mogą być wsparciem w działaniach przeciwdziałających zaburzeniom.

Znajomość metodyki

Współczesna wiedza dydaktyczna oferuje wiele zróżnicowanych form nauczania opartych na procesach poznawczych, zależnych od poziomu rozwoju uczniów. W gestii osoby uczącej leży dopasowanie odpowiednich narzędzi i metod do możliwości swoich słuchaczy, ponieważ tylko wówczas mogą w pełni wykorzystać potencjał użytych metod kształcenia.

Znajomość i umiejętność wykorzystania w praktyce bogactwa dostępnych form przekazywania wiedzy i wzbudzania zainteresowania może świadczyć o jakości wykształcenia samego nauczyciela.

Do najczęściej wykorzystywanych metod kształcenia oferowanych przez współczesną dydaktykę ogólną należą m.in.:

  • warsztaty,

  • praca z komputerem,

  • praca z tekstem,

  • karty pracy,

  • rozwiązywanie zadań metodą problemową,

  • dyskusja i negocjacje,

  • burza mózgów,

  • mapa mentalna,

  • odgrywanie ról i inscenizacje.

Jak wykształcić w sobie kompetencje dydaktyczne?

Osoby zainteresowane rozpoczęciem kariery w charakterze nauczyciela czy wykładowcy zgodnie z prawem zobowiązane są do ukończenia odpowiednich studiów kierunkowych. W ramach zajęć mogą zapoznać się z tematami związanymi z metodologią prowadzenia lekcji i wykładów, z dorobkiem współczesnej dydaktyki (rozumianej jako nauka) oraz nauczyć się właściwych zachowań.

Także licznie dostępne na rynku kursy doszkalające, organizowane przez placówki powiązane z polskim szkolnictwem, mogą pomóc w osiągnięciu biegłości w wymienionych w artykule kompetencjach.

Nie bez znaczenia pozostaje wrodzona zdolność do bycia mentorem, na którą składają się m.in. pasja, charyzma i kreatywność, jednak wiele z tych cech można też w sobie wykształcić poprzez odpowiedni trening.

Odkryj więcej artykułów